Pero Solar
Piše:
dr. Pero R. Solar

“Non scholae, sed vitae discimus.
“Ne učimo za školu, već za život”

(Seneka)

Virusi su neprestano prisutni u našoj svakodnevnici i predstavljaju stalnu i veoma ozbiljnu prijetnju našem zdravlju. Mnogobrojna često veoma ozbiljna oboljenja izazvana su upravo virusima – kihanje, gripa, bjesnilo, varičela, rubeola, mononukleoza, žuta groznica, zaušnjaci, velike boginje, dječija paraliza.

Šta su virusi?

Virusi su acelularne čestice (nisu dostigli nivo ćelijske građe) ultramikroskopskih dimenzija (uočljivi samo elektronskim mikroskopom), organizmi nesposobni da se razmnožavaju van ćelije domaćina. Dakle, kad se izdvoje iz žive sredine gube životna svojstva. Pretvore se u kristale, kao što su kristali soli, šećera… Oni postaju “mrtvi” kao kamen. Kristali virusa se ne razmnožavaju. Ali, uvijek to ali – ako se ovi kristali, naizgled beživotni vrate u živu sredinu oni odjednom “oživljavaju”, a zaraza i bolesti počinju.

Zrela virusna čestica sposobna da inficira ćeliju domaćina naziva se virion i tek ulaskom u ćeliju on postaje aktivan i smatra se virusom. Virus u ćeliji preuzima kontrolu nad molekularnim aparatom domaćina i koristi ga za sopstveno razmnožavanje – umnožavanje. Zbog odsuststva ćelijske građe virusne infekcije je nemoguće liječiti antibioticima!

Virusi su najčešće građeni od samo dvije komponente: nukleinske kiseline i proteina (kapsida) koji zajedno grade nukleokapsid. Samo neki virusi sadrže i dodatni omotač izgrađen od lipida (porijeklom od membrane ćelije domaćina) i glikoproteina. Nukleinska kiselina je DNK ili RNK i ona čini skup svih gena jednog virusa.

Virus može imati jednu od nukleinskih kiselina u svom genetskom sastavu i one mogu biti jednolančane (jedan lanac nukleinske kiseline unutar virusa) i dvolančane (dva lanca nukleinske kiseline unutar virusa). Prisustvo nukleinske kiseline i sposobnost da se ona mijenja (mutira) omogućava virusima da se prilagođavaju promjenama u spoljašnoj sredini.

Kapsid je omotač virusa, izgrađen od proteina, koji obavija nukleinsku kiselinu. Sastoji se od jednakih proteinskih jedinica – kapsomera. Kapsid ima višestruku ulogu. On štiti nukleinsku kiselinu od razarajućeg dejstva enzima ćelije domaćina i omogućava prenošenje nukleinske kiseline od jedne do druge ćelije domaćina.

Reaktivne grupe u kapsidu omogućavaju virusu da se veže za receptore (osjetljiva mjesta) na ćeliji domaćina. Takođe, pojedini virusi mogu sadržati i enzime koji im omogućuju da napadnu ćeliju domaćina, kao i enzime za razmnožavanje u toj istoj ćeliji. Pripajanje virusa za ćeliju domaćina omogućuje kapsid virusa, pomoću kojeg virus pronalazi receptor na površini ćelije domaćina i veže se za njega.

Šta se dešava u našem organizmu?

Ulazak virusa u ćeliju vrši se na različite načine, u zavisnosti od prirode samog virusa. Po ulasku virusa u ćeliju domaćina, ćelija domaćin proizvodi nekoliko desetina do nekoliko stotina virusnih nukleinskih kiselina i na hiljade proteinskih kapsomera. Nakon toga se ovi dIJelovi spajaju u veći broj virusnih čestica.

U ovoj fazi ne može ce utvrditi prisustvo virusa u ćeliji. Virusna nukleinska kiselina podređuje metabolizam domaćina da radi za njene interese, tako ćelija domaćina obavlja replikaciju virusne nukleinske kiseline koja obezbjeđuje sintezu proteina virusa. (Ćelija- siječe granu na kojoj sjedi – rekao bi naš narod) RNK virusi se umnožavaju u citoplazmi ćelije domaćina, dok se DNK virusi umnožavaju u jedru ćelije domaćina (uz par izuzetaka). Takođe, postoje i virusi koji napadaju i inficiraju bakterije i u njima parazitiraju.

Postoji li pouzdan lijek?

Savremena nauka nema pouzdan lijek protiv virusa. Vakcine se koriste u pokretanju odbrambenih mehanizama ćelije protiv virusa i obično sadrže mrtve viruse, njegove dijelove ili virusnu nukleinsku kiselinu.

Međutim, 100% sigurna zaštita protiv virusnih oboljenja ne postoji. Izlaz je dakle, u stimulisanju i modelovanju našeg imunog sistema, čineći ga sposobnim za izazove koji se pred njega postavljaju.